Bài 3: TUYÊN TRUYỀN CỔ ĐỘNG TRỰC QUAN
PGS.TS Phan Quốc Anh
3.1. Cơ sở lý luận về tuyên
truyền cổ động trực quan
Các khái niệm liên
quan
- Khái niệm Tuyên truyền theo nghĩa rộng:
- Tuyên truyền
- Là hoạt động có mục đích của chủ thể nhằm truyền
bá những tri thức, giá trị tinh thần, tư tưởng đến đối tượng, biến những kiến thức, giá trị tinh thần đó thành
nhận thức, niềm tin, tình cảm của đối tượng, thôi thúc đối tượng hành động theo
những định hướng, những mục tiêu do chủ thể tuyên truyền đặt ra.
- Theo Từ điển Việt ngữ
(chiết tự) thì Tuyên: đọc to cho mọi người
biết; Truyền: chuyển đi. Tuyên truyền là bày
tỏ cho nhiều người biết một đạo lý, một chủ nghĩa, một học thuyết, một việc gì,
một sự gì bằng văn - tự, ngôn ngữ, mục đích để người ta theo hay hiểu để làm
theo.
- Chủ Tịch Hồ Chí Minh nói: “Tuyên truyền là đem một việc gì đó nói cho dân hiểu, dân nhớ,
dân theo, dân làm. Nếu không đạt mục đích đó, là tuyên truyền thất bại”.
- Tuyên
truyền, cổ động
Là hoạt động có mục đích
của một chủ thể nhằm truyền bá những tri thức, giá trị tinh thần, tư tưởng đến
đối tượng, biến những tri thức, giá trị tinh
thần, tư tưởng đó thành nhận thức, niềm tin, tình cảm, cổ vũ đối tượng hành động
theo những định hướng do chủ thể tuyên truyền đặt ra.
- Cổ động trực quan
- Là thông qua những hình thức, công cụ
riêng, chủ yếu là các biện pháp trực quan, tác động trực tiếp vào nhận thức, tư
tưởng, tình cảm của quần chúng nhân dân, lôi cuốn họ vào những hoạt động theo mục
tiêu đã định.
Trực quan là một từ Hán
- Việt. Phân tích theo chiết tự
- “Trực”
có nghĩa là trực diện, toàn diện, rõ ràng, toàn bộ, sự thật hoàn toàn;
- “Quan”
có nghĩa là quan sát, nhìn thấy bằng mắt, tức đang quan sát một sự vật, hiện tượng
thật.
Như vậy, trực quan là
quan sát trực tiếp; là có thể nhìn rõ các sự kiện, hiện tượng, sự vật bằng mắt
và hiểu được, biết được nó một cách rõ ràng và đầy đủ. Trên cơ sở nêu trên, có
thể hiểu: Cổ
động trực quan là sử dụng các phương pháp, hình thức tác động trực tiếp, chủ yếu
vào vào mắt (vào thị giác) của con người, tạo ra ở họ một ấn tượng về một vấn đề
nhất định làm cho họ hiểu và hành động theo mục đích cần đạt được của công tác
cổ động. (PGS. TS. Hoàng Quốc Bảo)
- Cổ động
trực quan
là phương pháp dùng hình ảnh tác động vào thị giác của con người, thông qua thị
giác dẫn đến tư duy nhận thức: vui, buồn; yêu, ghét; thích, không thích... Thực
chất của tuyên truyền cổ động trực quan như Lênin đã xác định là dựa trên cơ sở
quy luật nhân thức “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư
duy trừu tượng dẫn đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của sự nhận thức
chân lý, nhận thức hiện thực khách quan”.
Tóm lại: "Tuyên truyền cổ động trực quan" là hình thức sử dụng phương pháp tác động đến đối tượng thông qua hình ảnh, màu sắc, kiểu chữ, cách trình bày, trang trí… nhằm thu hút người xem, dẫn dắt suy nghĩ và hành động của họ theo định hướng, trong một thời điểm nhất định.
3.2. Phương
pháp tuyên truyền cổ động trực quan
- Nếu tuyên truyền cổ động
miệng sử dụng phương tiện “ngôn ngữ nói” để tác truyền vào người nghe, thì
tuyên truyền cổ động trực quan sử dụng phương tiện “ngôn ngữ nhìn” để tác truyền
người xem (nhìn)
- Người nghe dùng tai,
người xem dùng mắt, chung quy tất cả mỗi loại phương tiện tuyên truyền có một
ưu thế riêng.
- Đối với tuyên truyền cổ
động trực quan, như người ta thường nói, ưu thế đó là “trăm nghe không bằng mắt thấy”,
và con đường tác động của nó là đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng,
và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” để nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực
khách quan.
Để nắm được phương pháp
tuyên truyền cổ động trực quan, trên bình diện kiến thức chung, cần thiết phải
tìm hiểu sâu vào một số những vấn đề cơ bản như:
i. Những phương tiện, chất
liệu để xây dựng các hình thức tuyên truyền cổ động trực quan;
ii. Những đặc điểm tâm lý
của phương pháp trưng bày trực quan.
iii. Các loại hình, loại
thể tuyên truyền cổ động trực quan và phương pháp xây dựng chúng. Dưới đây sẽ
trình bày khái quát những vấn đề đó để làm cơ sở nghiên cứu áp dụng.
3.2.1 Những
phương tiện, vật liệu, tài liệu (gọi
chung là những chất liệu để xây dựng nên các loại hình, thể loại, kiểu loại (gọi
chung là những hình thức) tuyên truyền cổ động trực quan thật phong phú. Có thể
phân loại ra thành 5 nhóm cha liệu trực quan chính như sau:
Những chất liệu
trực quan tự nhiên
- Là những vận thể nguyên bản do tự nhiên lao động
con người tạo ra: những tích lịch sử, công trình kiến trúc, thắng cảnh, rừng hồ
hang động hiếm qúy, khu chứng tích, chiến khu, v,v...
Những chất liệu
trực quan tạo hình
- Là những hiện vật tái tạo
có hình tượng, mang tính biểu tượng, như: sa bàn các sản phẩm vật chất điển
hình,... có thể gọi chung đây những hiện vật văn hóa.
- Những chất liệu trực
quan đồ họa, đồ thị, bản đồ, biểu đồ, bảng biểu thống kê v.v...
Những tác phẩm
nghệ thuật tạo hình: tranh
nghệ thuật, tranh cổ động, tranh biếm họa, khẩu hiệu, biểu ngữ, pano,...
Ảnh, kể cả ảnh nghệ thuật, ảnh chân dung và ảnh phóng sự.
Theo các chủ đề
tuyên truyền khác nhau
Trong tuyên truyền cổ động
trực quan dùng nhiều nhất loại hình ảnh chân dung và ảnh phóng sự. Trong ảnh
phóng sự thì dùng cả ba thể loại:
- Phóng sự sự kiện,
- Phóng sự lao động sản xuất và
- Phóng sự sinh hoạt.
Chiếu sáng: Bên cạnh những chất liệu trực quan
chủ yếu kể trên ngày nay người ta còn chú ý sử dụng nhiều chất liệu chiếu sáng để góp phần xây dựng lên những
hình thức tuyên truyền trực quan hấp dẫn mạnh.
Trên cơ sở kho tàng phong
phú các loại chất liệu trực quan kể trên, cùng với tài năng, trí tuệ của những
người làm công tác tuyên truyền trực quan, có thể và đã xây dựng lên rất nhiều
hình thức tuyên truyền cổ động trực quan đa dạng, hấp dẫn, thích hợp thích nghi
với môi trường và điều kiện hoạt động của từng địa phương và đơn vị thông tin cổ
động.
3.2.2. Các
phương tiện, loại hình cổ động trực quan
Liên hệ với các phương tiện quảng cáo trong Luật Quảng cáo 2012
Phương tiện tĩnh
Phương tiện động
Ngoài ra còn có các phương tiện chuyên dùng để cổ động trực quan.
3.2.3. Địa
điểm, nơi trưng bày cổ động trực quan: Ngoại
cảnh, “đập” vào mắt…Như các nhà quảng cáo luôn lựa chọn đặt bảng quảng cáo, màn
hình quảng cáo (không sai Luật Quảng cáo số 16)
- Địa điểm trưng bày,
treo, dán, niêm yết và phải quan tâm đến hình thức bề ngoài của tài liệu trực
quan. Có rất nhiều kiểu để tạo hình thức bề ngoài thêm hấp dẫn cho yếu tố trực
quan như: hình vẽ,
ảnh, tiêu đề, màu sắc, bài trí, kiểu chữ,v,v... đồng thời là sử dụng ánh sáng và phong cách trang trí mỹ thuật hấp dẫn. Còn để gây được sự tri
giác có chủ định thì nội dung và hình thức của tài liệu trực quan phải có nhiều
cái mới, đáp ứng đúng nhu cầu và trình độ của từng đối tượng người xem, giải
đáp đúng yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết đang đặt ra của từng đôi tượng người
xem,... làm cho người xem lưu ý xem đi xem lại nhiều lượt và để cho người xem
ghi nhớ đọng lại bền vững thì tài liệu trực quan phải giàu chất thẩm mĩ, có
tính biểu tượng trực quan, gây được cảm xúc sâu đậm, lưu giữ ấn tượng và khiến
người Xem phải suy luận, hồi tưởng sau khi đã xem kỹ nó.
Sinh viên Hãy phân tích địa
điểm trưng bày cổ động trực quan
3.2.4. Phương
pháp trưng bày trực quan
Tính hiệu quả của nhìn
Nghệ thuật tạo hình: Vẽ
áp phích cổ động, Pa nô, khẩu hiệu, phướn…
3.2.5. Ứng
dụng công nghệ trong tuyên truyền cổ động trực quan
Phương tiện tĩnh
Phương tiện động
Màn hình led
Mỗi đặc điểm trên đặt ra
những yêu cầu nhất định cho Các hình thức tuyên truyền cổ động trực quan.
Một số yêu
cầu trong tuyên truyền cổ động trực quan
- Xây dựng các hình thức
tuyên truyền cổ động trực quan cần phải tôn trọng những quy cách kết cấu và bố
cục của nó. Kết cấu được coi là cơ sở tồn tại của mỗi hình thức tuyên truyền
Ở đây, khái niệm kết cấu
đồng nhất với khái niệm Hình thức trình bày. Kết cấu phải hợp lý và đảm bảo được
ba yêu cầu:
1. Phải phù hợp với các
chuẩn mực hiện thời,
2. Phải biểu đạt được nội
dung chủ đề tư tưởng của tài liệu trực quan;
3. Các yếu tố của kết cấu
đề phải làm tôn lên, chứ không được làm hại việc lĩnh hội tài liệu trực quan, tạo
điều kiện thuận lợi nhất cho việc tri giác tài liệu ấy. Đặc điểm xử lý kết cấu
hiện nay phải làm cho đơn giản, thuận tiện, đừng quá phức tạp, cầu kỳ, rối rắm.
Khi xử lý kết cấu phải tính đến những đặc điểm sinh lý của người xem, nhất là
tính đến các góc nhìn của người xem, tạo điều kiện cho tri giác mắt phù hợp với
từng bình diện của tài liệu trực quan.
Bên cạnh việc xử lý kết cấu, còn phải chú ý việc xử lý bố cục.
Bố cục là sự sắp xếp mối
liên hệ giữa từng bộ phận lại với nhau hợp logic trong một chỉnh thể toàn bộ, gắn
kết toàn vẹn với nhau. Cách xử lý bố cục tài liệu trực quan hay nhất hiện nay
là phải làm sao giữ được tính quận bình ổn định, phải cân bằng, không chênh
vênh mất cân đối, dù có thể thực hiện theo nhiều kiểu khác nhau. Khi xử lý bố cục
bất kỳ một hình thức tuyên truyền trực quan nào cũng phải chu ý xử lý trên nhiều
phương diện của kết cấu. Chẳng hạn, nói về phương diện xử lý màu sắc.
Việc chọn màu không được
tùy tiện. Cách xử lý màu sắc phải đảm bảo không vi phạm tính toàn vẹn và tổn thất
nội dung của tài liệu trực quan. Tìm cách xử lý màu sắc hợp lý cho tài liệu là
cốt để tạo khả năng tác động tâm lý và tăng cường cảm xúc đến người xem. Phần xử
lý lời văn và tiêu đề cho tài liệu trực quan cũng rất quan trọng. Tuy lời văn
và tiêu đề không phải là yếu tố độc lập tách rời, nhưng nó là bộ phận bị sung hữu
cơ để tăng sức tác động của tài liệu trực quan. Ngôn ngữ lời văn và tiêu đề phải
sắp xếp hợp lý đơn giản mà độc đáo hàm xúc thông ti, giàu hình tượng tính tư tưởng
rõ ràng v....
+ Trong thực tiễn của toàn bộ lĩnh vực công tác tuyên truyền cổ động trực quan đã hình thành rất nhiều loại hình, thì loại, kiểu loại - gọi chung là nhiều hình thức - khác nhau, và dị nhiều cơ quan tuyên truyền khác nhau thực hiện. Dĩ nh." không phải cơ quan chuyên ngành nào cũng đều có thể và ph thực hiện được hết mọi hình thức tuyên truyền trực quan đó còn phải tùy thuộc vào điều kiện cụ thể, tính chất và chức năng cụ thể được giao. Dưới đây chỉ có thể giới thiệu sơ lược một số những hình thức tuyên tryền trực quan mang tính chung.
3.3. Cổ động bằng
hình thức triển lãm
3.3.1. Loại
hình, cấp độ và nội dung triển lãm
Cấp độ triển
lãm: Cấp Quốc tế, Quốc gia, địa phương, ngành, triển lãm
chuyên đề, quy mô: triển lãm lớn triển lãm nhỏ…
Nội dung
triển lãm:
Triển lãm thành tựu kinh tế - xã hội…nhân dịp kỷ niệm…
Triển lãm kết hợp hội chợ, trưng bày, giới thiệu sản phẩm gì đó về công
nghiệp, công nghệ, nông nghiệp, an ninh quốc phòng v.v…
Cổ động trực
quan bằng hình thức Triển lãm là
sự trưng bày một tập hợp những tài liệu và hiện vật trực quan thống nhất theo một
chủ đề - tư tưởng nhất định nhằm tuyên truyền giáo dục cổ động người xem thực
hiện những nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội do các cấp lãnh Đảng,
Nhà nước đề ra cho toàn dân hay từng địa phương.
Triển lãm được coi là một
hình thức tuyên truyền trực quan khá sắc xảo, nhạy bén và năng động cho nhiều
chủ đề, có hiệu quả cao. Hình thức triển lãm có thể cho phép xây dựng được nhiều
kiểu loại khác nhau về quy mô, về dung lượng, về thời gian và về các phương thức
hoạt động hỗ trợ như truyền thông, biểu diễn nghệ thuật.
Triển lãm quy mô lớn: Nhiều
tài liệu, hiện vật, trình bày trên một mặt bằng rộng, phục vụ người xem kéo dài
nhiều ngày. Triển lãm - hội chợ về kinh tế quốc dân, khoa học kỹ thuật công nghệ,
triển lãm chuyên đề về nghệ thuật v.v.. mà chỉ cập đến loại triển lãm quy mô nhỏ
mang tính chất tuyên truyền cổ động giáo dục chính trị tư tưởng.
Triển lãm quy mô nhỏ: Ít
hiện vật, quy mô nhỏ, hoặc cực nhỏ hoặc thậm chí trong một khoảng hành lang của
ngôi nhà. Dù vậy, tùy yêu cầu tuyên truyền, triển lãm nhỏ trong không gian hẹp ấy
có thể kéo dài thời gian phục vụ hoặc ngắn ngày Hơn nữa, tùy điều kiện hoạt động,
hình thức triển lãm cũng có thể xây dựng theo phương thức trưng bày cố định hoặc
phương thức trưng bày lưu động. Còn về dung lượng tài liệu trưng bày, triển lãm
cũng có thể xây dựng theo nhiều kiểu, tùy điều kiện thích nghi: có loại triển
lãm tổng hợp gồm nhiều loại tài liệu và hiện vật khác nhau, có loại triển lãm
chỉ trưng bày chuyên một loại tài liệu, ví dụ triển lãm ranh, triển lãm ảnh,
triển lãm thời trang v.v…
Phần lớn các triển lãm,
dù lớn dù nhỏ, dù trong không gian rộng hay trong không gian hẹp, cực hẹp, tính
năng hoạt động của chúng vẫn giữ vai trò như một “cuộc triển lãm”- một hình thức
(hay một biện pháp) tuyên truyền trực quan độc lập, có chủ đề tuyên truyền giáo
dục riêng của nó.
Ngoài ra còn có những trường
hợp một số triển lãm nhỏ được xây dựng để sử dụng như một yếu tố bộ phận hay một
chất liệu bổ sung vào làm minh họa cho chủ đề của một hình thức tuyên truyền, một
chương trình tuyên truyền cổ động khác. Đó là trường hợp của những “bộ triển
lãm nhỏ” được xây dựng để hội nhập vào các chương trình tuyên truyền cổ động tổng
hợp và các chương trình hùng biện, cũng như trong các trung tâm quảng cáo,
trung tâm hoạt động trong thời gian rỗi.
3.3.2. Các
bước xây dựng triển lãm
Xây dựng một cuộc triển
lãm với tính cách một hình thức tuyên truyền cổ động trực quan dù lớn nhỏ cũng
phải được tiến hành theo quy trình qua mấy bước:
1 Xác định đề
tài, chủ đề và tư tưởng cuộc triển lãm.
2. Soạn đề
cương nội dung triển lãm. Nó
cũng gần như một bản mục lục nội dung cuộc triển lãm, trong đó vạch định cụ thể
từng chương, từng mục và tiểu mục, sắp xếp theo trình tự hợp lý.
3. Soạn đề
cương trưng bày.
Trong đề cương này nêu rõ
cách phân bố, sắp xếp các tài liệu, hiện vật trưng bày theo nhóm, cụm , khu...
sao cho hợp lý. thẩm mĩ , có khoa học, thể hiện được chủ đề. Còn phải nêu rõ cả
ý đồ xử lý nghệ thuật, màu sắc, ánh sáng, lời văn cho các tài liệu trực quan
trong triển lãm ấy.
Kèm theo văn bản đề cương
này, nên soạn thêm một vài phác thảo maquette cần thiết để thuận tiện cho công
tác thực thao trưng bày.
4. Soạn thiết kế
phác thảo
Trong bản thiết kế phác
thảo này cần vạch ra mấy phần Phác thảo cách bố trí không gian nội thất địa điểm
triển lãm phác thảo đồ thị chuyển động của người xem, công việc triển khai nội
thất; nêu kích cỡ và đề án lắp đặt thiết bị triển lãm đề án lắp đặt ánh sáng.
5. Thiết kế các
thiết bị triển lãm
Nêu rõ các loại thiết bị:
các loại giá đặt, giá đỡ, giá treo, tủ kính, khung triển lãm Nêu rõ các chất liệu,
vật liệu dùng cho thiết kế các thiết bị ấy; thiết kế ổn định lâu dài hay thiết
kế dễ tháo?
6. Cuối cùng là
bước thực thi mặt bằng triển lãm. Tiến
hành nghiệm thu từng phần, sau đó nghiệm thu tổng thể. Sau khi hoàn thành cần
đi kiểm tra, báo cáo người chịu trách nhiệm rồi thông báo và triển lãm phục vụ
người xem
Trang trí cổ động
Cũng là một cách gọi quy
ước. Sử dụng khái niệm “trang trí cổ động” ở dây với ý nghĩa nói về những hình
thức tuyên truyền trực quan nào thực hiện cùng lúc cả hai tính năng vừa để
trang trí vừa để cổ động. Những hình thức tuyên truyền trực quan này thường chỉ
được thực hiện bằng một số những tài liệu cổ động quen thuộc đã thành phẩm,
như: biểu ngữ, panô, khẩu hiệu, bảng danh dự, cờ, tượng…
Có nhiều hình thức trang
trí cổ động, được xây dựng theo nhiều thể loại, căn cứ theo địa điểm cổ động
trong nhà hay ngoài trời, quy mô trang trí cổ động cấp nào? yêu cầu về nội dung
tuyên truyền, Nguồn kinh phí, nguồn nhân lực thực hiện
Ví dụ: để trang trí lễ kỷ
niệm, cần xem xét quy mô buổi lễ,trong nhà hay ngoài trời, từ đó sẽ xây dựng đề
cương trang trí cổ động theo quy mô và hình thức một buổi lễ; phục vụ đại hội,
hội nghị,...
Nếu để thực hiện việc cổ
động ngoài đường phố, nơi công cộng, phải xem xét quy mô để xây dựng đề cương
những hình thức cổ động trực quan theo các kiểu trang trí cổ động khác. Chẳng hạn:
khẩu hiệu, biểu ngữ đường phố, đèn cổ động, cụm panô, cụm trang trí cổ động đường
phố, diễu hành đường phố.
+ Biểu ngữ:
Biểu ngữ được dùng để nói
về tất cả các loại tài liệu trực quan cổ động có cách xây dựng như những bức vẽ,
bức viết có khổ lớn mang tính năng tuyên truyền, cổ động, kêu gọi quảng cáo.
Trong hình thức biểu ngữ, có những loại do họa sĩ chuyên nghiệp và không chuyên
nghiệp. Mục đích là để thông báo, kêu gọi hay đấu tranh
Có khá nhiều loại biểu ngữ
được sử dụng trong công tác thông tin, văn hóa, quảng cáo. Chẳng hạn như: biểu
ngữ thông tin cấp tốc, biểu ngữ thông báo, biểu ngữ học tập, biểu ngữ thư viện,v,v...
+ Biểu đồ:
Được sử dụng khá phổ biến,
dễ hiểu, dễ làm nhất trong công tác cổ động trực quan là loại biểu đồ. Bố cục của
biểu đồ được cấu tạo gồm hai yếu tố chủ đạo: số liệu, đường nét. Bởi vậy, biểu
đồ thường được xây dựng dưới hình thức bảng sơ đồ, đồ thị và dùng để so sánh, đối
chiếu các số lượng đại lượng tăng hay giảm, các giá trị, v... Cũng có nhiều kiểu
biểu đồ: biểu đồ cột, biểu đồ tuyến tính, biểu đồ phân khu,v,v... Những kiểu biểu
đồ này rất đơn giản, dễ tạo bằng công nghệ thông tin, có sức thuyết phục nhờ có
các số liệu minh chứng.
+ Bảng danh dự:
Bảng danh dự - một hình
thức tuyên truyền trực quan để biểu dương những cá nhân, những tập thể có gương
tốt hoặc có nhiều thành tích, đóng góp vượt trội trong hoạt động xã hội, lao động
sản xuất, học tập, nghiên cứu khoa học, chiến đấu, hoạt động nhân đạo, từ thiện
xã hội hoặc tham gia một hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội nào đó... tạo nên
những hình tượng điển hình làm gương cho mọi người noi theo. Tuy nhiên, ngày
nay phát triển rất nhiều loại bảng danh dự và đôi khi bị lạm dụng, phát tràn
lan, không thực chất.
Trong phương pháp tuyên
truyền cổ động trực quan còn có nhiều hình thức và nhiều loại tài liệu trực
quan khác nữa cần được tìm hiểu kỹ, như: Tranh cổ động, tranh biếm họa, triển
lãm tài liệu châm biếm, hay như những kiểu: báo ánh sáng, bản tin ánh sáng, bản
đồ điện tử, đèn chiếu,... hay như những cuộc: tham quan thực trạng, du khảo,
tham quan điển hình; vv.. Mỗi hình thức tuyên truyền cổ động trực quan này, đều
có phương pháp xây dựng, tổ chức tiến hành riêng của nó.